ဂျူနီယာဝင်း – လူတွေဖန်တီးခဲ့တဲ့ အနုုပညာပစ္စည်းများ သိုု့မဟုုတ် Folk Art

 ဂျူနီယာဝင်း – လူတွေဖန်တီးခဲ့တဲ့ အနုုပညာပစ္စည်းများ သိုု့မဟုုတ် Folk Art

(အတွေးအမြင် အမှတ် ၃၀၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၈) မိုးမခ၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၃၊ ၂၀၁၈

Folk Art ဆုုိတာဘာလဲ။ အဲသည်အဓိပယ်ကုုိ ရှင်းလင်းဖုုိ့ ၁၉၉၁ ခုုနှစ် မေလ ထုုတ် American Weekly Newsletter မှာ ဒေးဗစ် အမ် မက်စ်ဖီးလ် (David M.Maxfield) က မေးခွန်းထုုတ်ပြထားပါတယ်။

ဆောင်းပါးရေးသူကတော့ သင်က အဲသည်အရာတွေကုုိ တွေ့လုုိက်ရင် အဲဒါဘာကိုုခေါ်တာလဲ ဆုုိတဲ့ အဖြေ ကုုိသိလာမှာ ဖြစ်ပါတယ်တဲ့။ ဆုုိလုုိတာက Folk Art ဆုုိတာ ဘာ ? ဆုုိတာကိုု တုုိက်ရုုိက်အဓိပယ်တွေ လျောက်ဖွင့်နေမယ့်အစား Folk Art တွေကုုိ သွားကြည့်ပြီး ဘာလဲဆိုုတာ ကိုုယ့်ဘာသာ အဖြေရှာလုုိက်ပါ လိုု့ပြောတာပါ။ သည်တော့ Folk Art တွေကုုိ သွားကြည့်လုုိက်တော့ ဘာတွေ တွေ့သလဲတဲ့။ ဟုုတ်ပါတယ် Folk Art ဆုုိတာ “လူတွေလုုပ်ထားခဲ့တဲ့ ပစ္စည်းတွေပါ။ လူတွေက ဖန်တီးထားခဲ့တဲ့အရာတွေပါ။ ဒါတွေဟာ လူတွေအတွက် ဖြစ်ပါတယ်“ ဆုုိိတဲ့ ဒီမုုိကရေစီဆုုိတာဘာလဲလုုိ့ အဓိပယ်ဖွင့်တဲ့စာကြောင်းတွေလိုု အဓိပ္ပါယ်တွေ တန်းစီ ထွက်လာပါတယ်။ (Of the people, by the people, for the people.)

Folk Art ဆုုိတဲ့အတွက် Folk Artist – Folk Art ကုုိဖန်တီးသူ ဆုုိတာ ရှိလာတယ်။ သူ့ရဲ့ကိုုယ်ပုုိင် အမြင်တွေနဲ့ သူ့ရဲ့ ကိုုယ်ပုုိင်စကြဝဌာနဲ့ သူ့ကုုိယ်ပုုိင်ဖန်တီးထားတဲ့ ကမ္ဘာဖြစ်ပါတယ်။ သည်တော့ သစ်သားတွေကုုိ ထွင်းထုုတဲ့သူကပြောတယ် – “ကျွန်တော့်အလုုပ်က စိတ်ကူးနဲ့ တည်ဆောက်ထားတာဖြစ်ပါတယ်“ တဲ့။ သူက ဒါကုုိ အနုုပညာလုုိ့ ဆုုိလုုိက်ရင် သူလုုပ်ထားတာတွေအားလုုံးကုုိ Fork Art တွေလုုိ့ခေါ်ရမှာပေါ့။

Folk ကုုိတုုိက်ရုုိက်ပြန်ရင် လူ လုုိ့ပဲ ဆုုိရမှာပေါ့။ သုုိ့သော် people လုုိ့မခေါ်ထားတဲ့အတွက် people လောက်တော့ မကျယ်ပြန့်ပါဘူး။ ဆောင်းပါးရေးတဲ့သူကတော့ သူ့အဓိပယ်ကုုိ မဖွင့်ခုုိင်းပါဘူူး။ Folk Art တွေကုုိ သွားကြည့်ပြီးကိုုယ့်ဘာသာ ဘာဆုုိတာကိုု သိအောင်လုုပ် လုုိ့ဆုုိထားတာပါ။ သုုိ့သော်လည်း သူ့စကားနားမထောင်ပဲနဲ့ အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ကြည့် ကြတာပေါ့။ art ကတော့ အခုုဆောင်းပါးနဲ့ ကိုုက်ညီအောင် အနုုပညာလုုိ့ပဲ ဆုုိကြရအောင်။ သည်တော့ လူတွေဖန်တီးထားတဲ့ အနုုပညာ လုုိ့ပဲအကြမ်းအားဖြင့် ပြောရမယ်ထင်ပါတယ်။ သူ့ဆောင်းပါး တစ်ခုုလုုံးမှာတော့ Folk Art အကြောင်းတွေကုုိ ဝေဝေဆာဆာ ရေးထားရုုံမက Folk Art တွေကုုိ စုုဆောင်းတဲ့သူ နဲ့ Fork Art တွေကုုိ ပုုံများနဲ့ ရှင်းပြထားတာပါ။ သည်တော့ ဆောင်းပါးဆုုံးသွားရင်တော့ စာဖတ်သူက သူ့ဘာသာသူ သဘောပေါက်သွားနိုု်င်ပါတယ်။ လူတွေ ဖန်တီးထားခဲ့တဲ့ အရာတွေအဖြစ် Folk Art တွေကုုိ ပုုံဖော်လုုိက်ရင် အရာရာဟာ အဆုုံးမရှိတော့ပါဘူး။ ဒါပေမယ့် Folk Art ဆုုိပြီး လူဖန်တီးတဲ့ အရာတုုိင်း ကုုိ Fork Art လုုိ့တော့ မခေါ်ပါဘူးတဲ့။

– ၁၉၆ဝခုုနှစ် ပတ်ဝန်းကျင်လောက်က ပုုလင်းဗူးအဖုုံးခွံတွေနဲ့ တိရိစာန်ရုုပ်ပုုံတွေကုုိ အမည်မသိလူတစ်ယောက်က လုုပ်ခဲ့ပါတယ်တဲ့။ သူ့ကုုိ အနုုပညာသည် လုုိ့ခေါ်ပါတယ်။ သူဟာ အမည်မသိ Folk Artist တစ်ယောက် ဖြစ်ပါတယ်တဲ့။

– ၁၉၃ဝခုုနှစ်လောက်က အမေရိကန်နုုိင်ငံသား တစ်ယောက်က မစ်ကီမောက်စ် ပုုံကိုု သစ်သား၊ ငှက်မွေးတွေနဲ့ ထုုလုုပ်ခဲ့ပါတယ်တဲ့။ ဒါဟာ Folk Art တစ်ခုုဖြစ်ပါတယ်တဲ့။

– ၁၉၇၄ခုုနှစ်မှာ မီချီကန်သားတစ်ယောက်က ၇ ပေမြင့်တဲ့ အမေရိကန်သမတ ဂျယ်ရယ်ဖိုု့ပုုံကုုိ ထုုခဲ့ပါတယ်တဲ့။ သူဟာလည်း Folk Artist ဖြစ်ပါတယ်တဲ့။

-လက်နဲ့လုုပ်တဲ့ ဒုုတ်ချောင်းပုုံ ကြိမ်လုုံးတွေ၊ အိမ်သုုံးပစ္စည်းတွေ၊ တက်တူးဒီဇုုိင်းတွေ၊ ငှက်ပုုံဖော်ထားတဲ့ ဒလက်တွေ၊ တူရိယာတွေ၊ လေဒဟပ်တွေ၊ ဘင်ဂျိူဒီဇုုိင်းတွေဟာ Folk Art တွေပဲဖြစ်ပါတယ်တဲ့။ ၁ရရာစုုတုုန်းကရှိခဲ့တဲ့ သစ်သားပေါ်မှာ ထွငး်ခဲ့တဲ့ ပြက္ခဒိန်ဟာလည်း Folk Art ဖြစ်ပါတယ်တဲ့။ ချီကာဂုုိက လင်ကွန်းပန်းခြံက နံရံတစ်ခုုပေါ် ရေးဆွဲထားတဲ့ Folk Art နံရံ တစ်ခုု ရှိပါတယ်တဲ့။ သွားကြည့်လုုိ့ရပါတယ်တဲ့။ ဘယ်တုုန်းက ဘယ်သူက ဘာအတွက် ဘာကြောင့် ဘာပစ္စည်းတွေနဲ့လုုပ်တယ် ဆုုိတာတွေကတော့ သုုတေသနလုုပ်မှ ဖြစ်မှာဖြစ်ပါတယ်တဲ့။

သည်တော့ Folk Art ဆုုိတာ ဒါကုုိ ကြည့်တဲ့သူရဲ့ မျက်စိထဲမှာ အလှအပတစ်ခုုလုုိ ခံစားမိနုုိင်ပါတယ်။ တချိူ့သော သူတွေကတော့ ၁၈၇၅ ခုုနှစ်လောက်ကတည်းက Folk Art ဆုုိတာ အမေရိကမှာ ရှိနေခဲ့တာဖြစ်ပြီး သိပ်ကုုိ လေးစားမြတ်နုုိးဖွယ်ဖြစ်ပါတယ်လိုု့ ဆုုိကြပါတယ််။ ဒါ့အပြင် Folk Art ပရိသတ်တွေကလည်း အဲဒီကတည်းက ရှိနေကြပြီး ယနေ့ခေတ်အခေါ် fan(ပရိသတ်) တွေကနေ ဆုုတွေဘာတွေတောင် ပေးခဲ့ကြတယ်လုုိ့ဆိုုပါတယ်။ သူတုုိ့ကပြောတာတော့ Folk Artist တွေဟာ သင်ကြားပေးသူ လေ့ကျင့်ပေးသူ ဆရာသမားမရှိပဲ သူ့ဘာသာသူ ကုုိယ်ပုုိင်စတုုိင်နဲ့တီထွင်ဆန်းသစ်ကြသူတွေ၊ အနုုပညာသမုုိင်းတစ်ခုုကိုု ရေးခဲ့ကြတဲ့သူတွေလုုိ့ သတ်မှတ်ခြင်းခံ ကြရသူတွေ ဖြစ်ကြပါတယ်တဲ့။ အမေရိကမှာ Folk Artist တွေ အယောက် ၇၀ လောက်ရှိပါတယ်။ ဒါ့အပြင် ရှေးခေတ်က Folk Artist တွေကုုိ လေးစားပြီး သူတုုူိ့အနုုပညာကုုိ စိတ်ဝင်တစားရှိတဲ့သူတွေထဲမှာ နံမယ်ကျော် ပန်းချီဆရာ ပီကာဆုုိ ပါပါတယ်။ သူက အာဖရိက ကရုုိးရာရုုပ်တုုတွေနဲ့ မျက်နှာဖုုံးတွေကုုိ အထူး လေ့လာခဲ့သူ ဖြစ်ပါတယ်။

သုုိ့ပေမယ့် တချိူ့သော သူတွေကတော့ အဲသည်လိုုဖန်တီးမူတွေကုုိ ရှာဖွေစုုဆောင်း ကြသူတွေကုုိ သူတိုု့မှာ ထူးခြားတဲ့ အတွေးတွေရှိပြီး တန်ဖိုုးထားတတ်တဲ့ အသိတွေရှိကြတယ်လုုိ့ သတ်မှတ်ကြပါတယ်။ အဲသည်ထဲမှာ တစ်ယောက်ကတော့ ဟားဘတ် ၀ိတ်ဒ် ဟန်ဖီးလ် ဂျူနီယာ (Herbert Waide Hemphill Jr) ဖြစ်ပါတယ်။ သူစုုဆောငး်ထားတဲ့ Folk Art တွေကုုိ ၀ါရှင်တန်က အမေရိကန်အနုုပညာဆုုိင်ရာ စမစ်ဆုုိနီယမ် အမျိူးသားပြတုုိက် (Smithsonian Institution’s National Museum) မှာ ပြခန်းတောင် ဖွင့်လှစ်ပြသခဲ့တယ် ဆုုိပဲ။ ၁၉၇၆ခုုနှစ်ကတည်းက သူ့ဆီက စုုဆောင်းထားတာတွေကုုိ ပြတုုိက်က ရယူလာခဲ့တာ ၄၂ရခုုလောက်ရှိပါပြီ။ ပြတုုိက်မှာ ပြသဖုုိ့ဆုုိရင် အဲသည်လောက် အရေအတွက်ကတော့ အနည်းဆုုံးရှိရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ (ဆောင်းပါးရဲ့ခုုနှစ် ၁၉၉၁ အရ သူ့ရဲ့ ပြခန်းကုုိ အဲသည်ခုုနှစ်မှာ ဖွင့်လစ်ပြသခဲ့တယ်လိုု့ ခန့်မှန်းပါတယ်။)

သူ ၁၉၅ဝခုုနှစ်ကနေ ၁၉၆ဝခုုနှစ်ကြား စုုဆောင်းလာခဲ့တဲ့ ပစ္စည်းတွေက ဘာတွေများလဲလုုိ့ ကြည့်လုုိက်တော့ လေတုုိက်ရင် လည်တဲ့ အရုုပ်ကလေးတွေ၊ ပင်အပ်လေးတွေနဲ့ လုုပ်ထားတဲ့ အဆင်တန်ဆာတွေ၊ ပန်းချီကားတွေ၊ ဒုုတ်ကောက်တွေ၊ လေဒဟပ်လေးတွေ၊ စီးကရက်ဘူးခွံတွေနဲ့ လုုပ်ထားတဲ့ ပုုံစံမျိူးစုုံပစ္စညး်တွေ စသဖြင့်စသဖြင့် ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါတွေက Folk Art တွေပါပဲ။ ဆုုိလုုိတာက ဘယ်သူမှန်းမသိ၊ အမည်မသိတဲ့ သူတွေက သူတုုိ့စိတ်တုုိင်းကျ ဖန်တီးထားခဲ့တဲ့ အနုုပညာပစ္စည်းတွေဖြစ်တယ်။ သူတုုိ့ဟာ အမည်မသိ Folk Artist တွေဖြစ်တယ်။

သည်တော့ Folk Artနဲ့ ဒါတွေကုုိ စုုဆောင်းသူတွေနဲ့ ဆက်သွယ်မူဟာ ၁၉ ၃၀ နဲ့ ၁၉ ၄၀ ခုုနှစ် တွေကြားကတည်းက စတင်ခဲ့ကြတယ်လုုိ့ဆုုိတယ်။ “ဟန်းဖီးလ်ဟာ ၂ဝရာစုု Folk Art ကုုိ ကြိုုးစားဖော်ထုုတ်ဖိုု့ ကြိုုးစားတာမဟုုတ်ပါဘူး။ သူက အရင်ကရှိခဲ့ပြီးသား အနုုပညာရပ်တစ်ခုုရဲ့ ဖြစ်တည်မူကုုိ ပြသခြင်းသာ ဖြစ်ပါတယ်“ လုုိ့ပြတုုိက်ကတာဝန်ရှိသူတစ်ဦးဖြစ်တဲ့ လင်ဒါ ရုုိစကုုိ ဟာတီဂန် (Lynda Roscoe Hartigan) ပြောပါတယ်။ ဟန်းဖီးလ်က ဒီ Folk Art တွေနဲ့ ပတ်သက်လုုိ့ စကားရည်လုုဖုုိ့လည်း စိတ်ကူးမရှိပါဘူး။ စိတ်မဝင်စားဘူး။ သူကလူတွေကြားမှာ ရှိခဲ့တဲ့ အနုုပညာတည်ဆောက်မူတစ်ခုုကိုု စုုဆောင်းပြီး လူထုုရှေ့ချပြခဲ့တာပါ။ ဟုုိးတုုန်းကလူတွေက သည်လုုိပစ္စည်းလေးတွေ လုုပ်ခဲ့ကြတယ် – ဒါပဲ – အဲဒါသူပြောချင်တာပါ။

ပြတုုိက်ကုုိ မဖွင့်ပြခင်မှာ တာဝန်ရှိသူဖြစ်တဲ့ ဟာတီဂန်က ပြပွဲလာကြည့်မယ့်သူတွေဟာ ၁၉ ရာစုု Folk Art တွေကုုိ ကြည့်ရင်းနဲ့ Folk Art ရုုိးရာယဉ်ကျေးမူတစ်ခုုကိုု မတွေ့မမြင်ကြပဲ တလွဲအမြင်စောင်းသွားမှာကုုိ စုုိးရိမ်လုုိ့ ကြိုတင်သတိပေးထားပါတယ်။ သိပ်ပြီး မျော်လင့်မထားဖုုိ့။ စိတ်ရှင်းရှင်းနဲ့ ကြည့်ကြဖိုု့ စသဖြင့် စသဖြင့်။ (ပစ္စည်းအစုုတ်ပလုုပ်တွေ ပြထားတာ လုုိ့အထင်ခံရမှာကိုု စုုိးရိမ်ပုုံပါပဲ။)

နယူးဂျာဆီမှာ မွေးဖွားသူ ဟန်းဖီးလ်က သူငယ်စဉ်ကတည်းက ခရုုခွံနဲ့လုုပ်တဲ့ ပစ္စည်းလေးတွေ၊ အရောင်ချယ်ထားတဲ့ ခရုုခွံလေးတွေ၊ ပုုိ့စကပ်တွေ၊ တံဆိပ်ခေါင်းနဲ့ ပိုုက်ဆံအကြွေတွေကုုိ စုုဆောင်းတာ ၀ါသနာပါခဲ့တယ်။ ဒါ့အပြင် ဖန်နဲ့လုုပ်ထားတဲ့ အရုုပ်လေးတွေ၊ ဖန်ထည်ပစ္စညး်တွေကုုိလည်း စုုဆောင်းရတာ သဘောကျတယ်။ သူကျောင်းသားဘဝမှာ သူ့စိတ်ဝင်စားမူက အနုုပညာနဲ့ စာပေဆီကုုိ ရောက်သွားတယ်။၁၉၄၉ ခုုနှစ်မှာ နယူးယောက်မှာ အခြေချတယ်။ သူပုုံမှန်သွားတဲ့နေရာက ပြတုုိက်တွေ ဖြစ်တယ်။ အာဖရိကတုုိက်က မျက်နှာဖုုံးစွပ်တွေ၊ အလှအပအဆင်တန်ဆာတွေကုုိ စုုဆောင်းတယ်။ ၁၉၅၆ခုုနှစ်မှာ သူ့ငယ်စဉ်တုုန်းက စိတ်ဝင်စားခဲ့တာတွေကုုိ ပြန်သတိရပြီး သူလျောက်ရမယ့်လမ်းဟာ သည်လုုိ ပစ္စညး်တွေကုုိ စုုဆောင်းတာပဲဆုုိတာ သဘောပေါက်လာတယ်။

၁၉၈၁ခုုနှစ်မှာ ဟန်းဖီလ်းက သူ့လုုိပဲ ပစ္စည်းတွေ စုုဆောင်းသူမိတ်ဆွေတစ်ယောက်ကုုိ ပြောခဲ့တာတော့ “လူတွေက ဦးထုုတ်အသစ်လေးတစ်လုုံး၊ အကျီအသစ်တစ်ထည် ဝယ်ဖုုိ့အမြဲလုုိအပ်နေတာပဲ မဟုုတ်လား။ ကျွန်တော်လည်း အဲသည်လုုိ ပါပဲ။ အဲသည်စိတ်ကလေးက အသစ်အသစ်သော အရာတွေကုုိ ရှာဖွေချင်တဲ့စိတ် ဖြစ်လာတာလိုု့ ထင်တာပဲ။ “ (ဒီနေရာမှာ သူဆုုိလုုိတဲ့ အသစ်အသစ်သောအရာတွေ ဆုုိတာ ခေတ်ပေါ်ပစ္စည်းတွေ၊ ခေတ်မှီတဲ့ အရာတွေကိုုပြောတာ မဟုုတ်ပါဘူူး။ ဟုုိးရှေးတုုန်းကနှစ်တွေမှာ ရှေးလူတွေ လုုပ်ခဲ့ကြတဲ့ သူ မတွေ့မမြင်ဘူူးသေးတဲ့ Folk Art တွေကုုိ ဆုုိလုုိတာပါ။ ပစ္စည်းအဟောင်းတွေ ဆုုိပေမယ့် သူ့အတွက်တော့ အသစ်အဆန်းပေါ့။)

ပြတုုိက်ကိုုလာကြည့်တဲ့သူတွေထဲက တစ်ယောက်ကတော့ ဟန်းဖီးလ်ကုုိ အခုုလုုိ မေးခွန်းထုုတ်တယ်။ “ဒါတွေအားလုုံးက ခင်ဗျားအပုုိင်လား ဒါမှမဟုုတ် သူများဆီက ငှားထားတာတွေလား။“တဲ့။

ဟန်းဖီးလ် ကအမေရိကန်ပြည်ထောင်စုု တခွင် သွားရောက်ကာ ဒီလုုိပစ္စညး်လေးတွေ စုုဆောင်းခဲ့တာပါ။ ဟာတီဂန်က “Folk Art တွေဟာ လူတွေဖန်တီးထားတာဖြစ်တယ်။ စွန့်ပစ်ခဲ့တာတွေ မဟုုတ်ဘူး။ စိတ်ကူးညဏ်ကွန့်မြူးပြီး တီထွင်ကြံဆပြီး ပစ္စည်းလေးတွေလုုပ်ပြီး ကျေကျေနပ်နပ်နဲ့ သည်အတုုိင်း ထားခဲ့ကြတာတွေပါ။ တစ်ခုုဆီမှာ အဓိပယ်တွေ ရှိနေတယ်။ သတိူုု့ပြောချင်တဲ့စကားတွေ ကြားနုုိ်င်တယ်။ သူတုုိ့ဖြတ်သန်းခဲ့တဲ့ ဘဝတွေ သမုုိင်းတွေ စီးဝင်နေတယ်။ သူတိုု့ ပေါ်ပြူလာဖြစ်အောင် လုုပ်ခဲ့တာတွေ မဟုုတ်ပါဘူး၊ ကြည့်လေ သူတုုိ့နံမယ်တွေတောင် ထုုိးမသွားဘူး။“ လုုိ့ Folk Artတွေနဲ့ ပတ်သက်လုုိ့ သူ့အမြင်ကိုု ပြောခဲ့ပါတယ်။ ဥပမာ ဟန်းဖီးလ် စုုဆောင်းထားတဲ့အထဲက အမည်မသိပန်းချီဆရာရဲ့ “သမင်နဲ့ကျောက်တုုံးဆီက ပဲ့တင်သံ“ လုုိ့အမည်ပေးထားတဲ့ ပန်းချီကားကုုိ ကြည့်လုုိက်ပါ။ “ပန်းချီထဲမှာ သမင်ကြီးတစ်ကောင်က ပန်းချီကားရဲ့အလယ်လောက်မှာ ရှိတယ်။ ပန်းချီကားရဲ့အစွန်မှာ မြင်း၂ကောင်ရဲ့ဦးခေါင်းကုုိ ရေးဆွဲထားတယ်။ ကားချပ်ရေးသူက ပန်းချီကားကြည့်သူရဲ့ အာရုုံကုုိ နောက်ခံက စီးကျလာတဲ့ နှင်းတွေနဲ့ ကျောက်တုုံးတွေဆီက အသံကုုိ ကြားသွားအောင် ဆွဲယူလုုိက်တယ်လုုိ့ ဆုုိချင်ပါတယ်။ အခုုအဲသည်ပန်းချီကားကုုိ ပြတုုိက်မှာ ချိတ်ထားတယ်။ သည်ပန်းချီကားဟာ ရှေးလက်ရာတစ်ခုုကိုု ပြသနေတယ်လုုိ့ ကောက်ချက်ချချင်ပါတယ်။“

ပန်းချီကားကုုိ ၁၈၅ဝခုုနှစ်နောက်ပိုု်ငး်လောက်က လုုိ့ မှန်းဆပြီး ရော့ကာဖယ်လာ ဖုဒ်အာ့ စင်တာ (Rockerfeller Fork Art Centre) အတွက် ပြတုုိက်တင်ဖိုု့ ပုုိ့ခဲ့သောလည်း အဲသည်ပန်းချီကားဟာ မှန်းထားတဲ့ ခုုနှစ်ကုုိ အကြောင်းပြပြီး အပယ်ခံခဲ့ရဘူးတယ်။ ဒါပေမယ့် ဟန်းဖီးလ်က တော့ ခုုနှစ်တွေကုုိ ဂရုုမစုုိက်ပါဘူး။ ဟာတီဂန်က ပြောရာမှာ “ဟန်းဖီးလ်က ဒီပန်းချီကားကိုု နှစ်သက်တယ်။ ပန်းချီကားရဲ့ ရှူပ်ထွေးတဲ့ ရေးဆွဲမူနဲ့ စုုတ်ချက်တွေဟာ သူ့ရင်ကိုုလာထိတယ်။ သူ့စိတ်ထဲမှာ အဲသည်ခုုနှစ် ကာလလောက်က ဖြစ်မယ်လုုိ့ ယူဆတယ်။ အဲဒါပါပဲ။“ အဲသည် စင်တာက ယနေ့လက်ရှိ (၁၉၉၁ခုုနှစ် ဖြစ်ပါလိမ့်မည်) ဒါရုုိက်တာ တစ်ဦးကတော့ အဲသည်ကားချပ်ကုုိ အသိအမှတ်ပြုထားပါတယ်။ သူကတော့ “လွတ်သွားတဲ့ငါးတစ်ကောင်“ လိုု့အမည်ပေးခဲ့ပါတယ်။ အဲသည် “ငါးတစ်ကောင်“ က ပြတုုိက်တွေမှာ ဟန်းဖီးလ်ရဲ့ ရတနာတစ်ပါးလုုိ တန်ဖုုိးထား ပြသခြင်းခံခဲ့ရပါတယ်။ Fork Art တွေကုုိ ပညာတတ်တွေ၊ ပစ္စည်းစုုဆောင်းသူတွေနဲ့ လူထုုကြား ဆက်သွယ်မူတစ်ခုုအဖြစ် ဖြစ်လာဖုုိ့ကုုိ ပြတုုိက်တာဝန်ခံ ဟာတီဂန်က မျော်လင့်ထားပါတယ်။

ပြတုုိက်ကုုိ တာဝန်ခံပြသသူတွေက လာကြည့်တဲ့ ပရိသတ်တွေ၊ ၀ါသနာပါသူတွေဟာ စိတ်ဝင်တစားနဲ့ ဆွေးနွေးလာမယ်၊ တစ်ယောက်အမြင်ချင်း ဖလှယ်မယ်။ သည်လုုိနဲ့ Fork Art ဆုုိတဲ့ ခေါင်းစဉ်ဟာ ပြတုုိက်အတွက် သင့်တော်တဲ့ အစိတ်အပုုိင်းတစ်ခုုအဖြစ် လက်ခံလာမယ် ဆုုိပြီး ယူဆထားပါတယ်။

ပြတုုိက်မှာ တင်ထားတဲ့ပန်းချီကားတစ်ခုုဆုုိရင် ရောင်စုုံခဲတံနဲ့ စာရွက်ပေါ် ရေးဆွဲထားတာပါ။ လူ၂ယောက်ပုုံ (ထုုံးထားတဲ့ ဆံတုုံးကုုိ ကြည့်ပြီး အမျိူးသမီး၂ယောက်လုုိ့ ယူဆပါတယ်။) က တစ်ယောက်နဲ့ တစ်ယောက် ကျောခုုိင်းပြီး လက်ဟန်ခြေဟန်ပြနေပုုံပါ။ သူတုုိ့ရှေ့မှာ အမြှီးရှည်ရှည်နဲ့ ကြောင်ကလေးတစ်ကောင်ကလည်း သူတုုိ့လုုိ လုုိက်လုုပ်နေပါတယ်။ ရေးဆွဲမူဒီဇုုိင်းနဲ့ ပုုံပန်းသဏာန်ကုုိကြည့်ပြီး ၁၉၄၀ ခုုနှစ်လုုိ့ တပ်ထားပါတယ်။ အဲသည်ပန်းချီကားကုုိ အခုုပဲ (၁၉၉၁ခုုနှစ်ကုုိ ဆုုိလုုိပုုံရပါတယ်) စမစ်သုုိနီယမ် ပြတုုိက်ကိုု လာလှူသွားတာပါ။

လွန်ခဲ့တဲ့နှစ်တွေတုုန်းကတော့ ဟာတီဂန်နဲ့ သူမရဲ့အဖွဲ့သားတွေဟာ ဟန်းဖီးလ်ရဲ့ စုုဆောင်းထားသမျှ တွေကုုိ ဂရုုတစုုိက် လေ့လာစောင့်ကြည့်ခဲ့ကြတယ်။ ဒီပစ္စည်းတွေတစ်ခုုချင်းကုုိ ကြည့်ပြီး ဒါကတော့ ဘာနဲ့လုုပ်ထားတယ်၊ အသုုံးပြုထားတဲ့ ပစ္စညး်တွေက ဘာတွေလဲ၊ ဒါကုုိ ဘယ်ကရနုုိင်သလဲ၊ ဘယ်တုုန်းက အရာတွေဖြစ်နုုိင်တယ်၊ ဘယ်လုုိလူတန်းစားတွေက လုုပ်ခဲ့တာ ဖြစ်မလဲ၊ သူတုုိ့က ဘယ်လုုိအကြောင်းပြချက်တွေနဲ့လုုပ်ခဲ့တာလဲ၊ ဥပမာ- သံဗူးလေးတွေနဲ့လုုပ်တဲ့ အရုုပ်ကလေးတစ်ရုုပ်ကုုိ ဝတ်ဆင်ပေးထားတဲ့အကျီလေးတွေ၊ ထုုထွင်းထားတဲ့ မျက်နှာအမူအယာ၊ ဆောင်းထားတဲ့ ဦးထုုပ်၊ ကိုုင်ထားတဲ့ ဘင်ဂျိူလုုိ အတီးအမှူတ်လေးတွေ၊ သူ့ရဲ့ဆံပင်ပုုံစံ အစရှိသဖြင့်ကုုိ သုုတေသနလုုပ် လေ့လာကြပါတယ်။ ဒီလုုိလေ့လာဆန်းသစ်ပြီးမှ သည် Folk Art ဟာ ဘယ်နှစ်ခုုနှစ်လောက်က ဖြစ်နုုိင်တယ် ဆုုိပြီး အဖြေထုုတ်ကြရပါတယ်။

အမည်မသိတွေအပြင် တချိူ့သော အမည်သိပညာရှင် တွေရဲ့လက်ရာတွေလည်း ပါပါတယ်။ ဥပမာ ၁၉ရဝခုုနှစ်လောက်က စတီဗင် အက်ရှ်ဘီ (Steven Ashbly) လုုပ်ခဲ့တဲ့ သစ်သားပေါ်မှာ ဆေးရောင်စုုံ ရေးဆွဲထားတဲ့ ပန်းချီလက်ရာမျိူးဖြစ်ပါတယ်။ အမျိူးသမီးတစ်ဦးရဲ့ ဦးခေါင်းနဲ့ ကုုိယ်ခန္တာကုုိ ရေပေါ်ထုုိးတဲ့ ကရိယာနဲ့ သစ်သားပေါ် လုုပ်ထားတာလုုိ့မှန်းဆရပါတယ်။ အမျိူးသမီးလေးက ဦးထုုတ်နီလေးဆောင်းထားတယ်။ အဝတ်အစားက အဖြူရည်ရောင် မပေါ့်တပေါ် အောက်ခံ သစ်သားခြစ်ရာများနဲ့ ကိုုယ်လုုံးကိုု ပုုံဖော်ထားတာပါ။ ဓါးသွားတွေ၊ ရေပေါ်ထုုိးတာတွေ၊ အဝတ်စ၊ နုုိင်လွန်အစနဲ့ သစ်သားအစင်းရာတွေနဲ့ “ခေါင်းငြိမ့်နေတဲ့ အမျိူးသမီးလေး“ (Nodding Woman) လိုု့အမည်ပေးထားပါသတဲ့။

ဟာတီဂန်က ပြောရာမှာ “အဲဒီလက်ရာကုုိ လူတချိူ့က သဘောမကျကြဘူး။ အဲဒါကုုိ ကြည့်ပြီး – ဒါအမှိူက်ပဲ – လိုု့ပြောကြပါတယ်။ ဘာပဲဖြစ်ဖြစ်ပေါ့လေ။ အဲသည်လုုိအရာကိုု ပြသသူတွေက တန်ဖုုိးထားကြတယ် ဆုုိတော့ ပြီးတာပါပဲ။ တချိူ့သော ကုုိယ့်ဘာသာကုုိယ် တီထွင်ကြံဆသူတွေက တဆင့်တဖန်ပြန်သုုံးလုုိ့ရတဲ့ ပစ္စည်းလေးတွေ လုုပ်ကြပြီး ဖန်တီးယူတတ်ကြသူတွေဟာလည်း တချိန်ကျရင် Fork Art တွေအဖြစ် တန်ဖိုုးထားစရာတွေ ဖြစ်လာလိမ့်မယ်လိုု့ ဘယ်သူပြောမလဲ။” (ဥပမာ – မြန်မာပြည်မှာလည်း လက်မူပညာသည်တွေက သုုံးပြီးသား ပစ္စည်းတွေဖြစ်တဲ့ သံဗူးတွေ၊ ကျွတ်ကျွတ်အိတ်တွေ၊ ပုုိက်တံလေးတွေ၊ တူကလေးတွေ၊ ဗူးခွံတွေနဲ့ တချိူ့တွေ အလှအပပစ္စည်းတွေ လုုပ်ကြတယ်လေ။ ပိုုက်ဆံအိတ်ကလေးတွေ၊ အရုုပ်တွေ၊ ဂျိတ်တွေ၊ ကလစ်လေးတွေ၊ လက်ကုုိင်အိတ်တွေ၊ လက်စွပ်လက်ကောက်ဆွဲကြိုး၊ နားကပ်တွေ၊ ကြယ်သီးလေးတွေ လှလှပပ နဲ့ ထွက်လာတဲ့ လက်မူထည် ပစ္စည်းတွေဟာလည်း Folk Art တွေပါပဲ။)

ဟန်းဖီးလ် ဟာ ၁၉၂၉ ခုုနှစ်မှာ မွေးဖွားခဲ့ကာ အသက်၆၉ နှစ်အရွယ်မှာ နလုုံးရောဂါနဲ့ ကွယ်လွန်ခဲ့ပါတယ်။ “ဟန်းဖီးလ်ကြောင့်သာလျှင် Fork Art တွေဆိုုတာ ဘာလဲဆုုိတဲ့သဘောတရားကိုု လူတွေသိလာတာဖြစ်ပါတယ်။ အမေရိကသားတွေအတွက် သူ့ကုုိ အကြီးအကျယ် ဂုုဏ်ပြုလောက်ပါတယ်“ လုုိ့ နယူးယောက်စီးတီးက American Fork Art ပြတုုိက်က ဒါရုုိက်တာ ဂဲရက် စီဝါကင် ကပြောပါတယ်။

သူကုုိ ၃၆ဝဒီဂရီအမြင်ပုုိင်ရှင် လိုု့ အမည်ပေးကြတယ်။ သူက သူ့ပတ်ပတ်လည်က ရှေးဟောင်းပစ္စည်းအရောင်းဆုုိင်တွေ၊ လမ်းဘေးစျေးတွေကုုိ သွားတယ်။ ထူးဆန်းတဲ့ အသွင်အပြင်နဲ့ အရာဝတ္တုတွေကုုိ ရှာဖွေတယ်။ သာမန်မဟုုတ်တဲ့ လက်လုုပ်ပစ္စည်းလေးတွေကုုိ ဂရုုတစုုိက်လေ့လာတယ်။ အဲသည်လုုိ ပစ္စည်းလေးတွေ ဝယ်ယူစုုဆောင်းထားတာ အရေအတွက် ၃၀၀၀ တောင် ရှိလာပြီးတဲ့နောက် ပြတုုိက်တွေနဲ့ ဆက်သွယ်ပြသဖြစ်ခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။

အမေရိကန် Fork Artပြတုုိက်ရဲ့ မှတ်ချက်ကိုု ကုုိးကားရရင် “သူဟာ ကော်မတီထဲက တက်ကြွတဲ့ အဖွဲ့ဝင်တစ်ယောက်ဖြစ်တယ်။ ပြတုုိက်ကုုိ ရောက်လာတဲ့ Folk Art တွေကုုိလည်း ဂရုုတစုုိက် ကြိုဆုုိတယ်။ ပြီးတော့ သူ့ဆီက အမြဲကြားရလေ့ရှိတဲ့စကားတစ်ခွန်းရှိတယ်။ သူ့ရှေ့ရောက်လာတဲ့၊ သူ့ကုုိ လာပြတဲ့ Fork Art တွေကုုိ တွေ့တုုိင်း သူက – ကျွန်တော့်အိမ်မှာ အဲသည်လုုိပစ္စည်းလေးရှိတယ်ဗျ၊ ကျွန်တော်ယူလာပြဦးမယ် – တဲ့။“

ဂျူနီယာဝင်း

(၁၉၉၁ ခုုနှစ် မေလ ထုုတ် American Weekly Newsletter မှ ဒေးဗစ် အမ် မက်စ်ဖီးလ် (David M.Maxfield) ၏ The Unexpected is Found in an Intrepid folk Art Collection ကုုိ မှီငြမ်းဘာသာပြန်ဆုုိကာ Robert Smith Herbert ၏ Waide Hemphill Jr., Folk Art Collector, Dies at 69 (May 13, 1998) နှင့် Steve Ashby ၏ Renwick Gallery, နှင့် Wiki Folk Art မှ အချက်အလက်များကုုိ စုုပေါင်းရေးသားခဲ့တာ ဖြစ်ပါသည်။)